رد كرد ، چون حال و هوايى كه امام ( ع ) را براى بيان آن سخنان آتشين و حسّاس آماده كرده بود تغيير يافت ، زيرا كسى از ميان جمعيّت برخاست و نامه‌اى به دست حضرت داد و فكر امام ( ع ) را به مسائل ديگرى متوجّه ساخت . 2 - زمان صدور : در مورد زمان صدور اين خطبه در ميان شارحان نهج البلاغه گفتگوست ، بعضى مانند « محقق خويى » معتقدند : از محتواى خطبه و همچنين اسناد و طرق آن استفاده مىشود كه اين سخنان را در اواخر عمر شريفش بعد از ماجراى جنگ « جمل و صفّين و نهروان » و پيكار با « ناكثين و قاسطين و مارقين » ايراد فرموده « 1 » و انصافا محتواى خطبه نيز اين نظر را تأييد مىكند . 3 - مكان ايراد خطبه : جمعى از شارحان نهج البلاغه از ذكر مكان صدور خطبه خاموشند ولى بعضى معتقدند كه امام ( ع ) آن را بر فراز منبر « مسجد كوفه » ايراد فرموده و « ابن عباس » مىگويد : « امام ( ع ) آن را در « رحبه » ايراد فرمود « 2 » و اين در موقعى بود كه سخن از مسألهء خلافت به ميان آمد ، طوفانى در قلب مبارك امام ( ع ) برخاست و اين سخنان را ايراد فرمود » . 4 - سند خطبه : در مورد سند خطبه نيز گفتگوست . بعضى گفته‌اند : اين خطبه از خطبه‌هاى متواتر است و بعضى به عكس ، گفته‌اند اين خطبه از على ( ع ) نيست و او هرگز از مسألهء خلافت شكايت نكرده ، بلكه ساخته و پرداختهء « سيّد رضى » مىباشد . شارح معروف ، « ابن ميثم بحرانى » مىگويد : اين دو ادعا هر دو باطل و در طريق افراط و تفريط است . سند خطبه به حدّ تواتر نرسيده و از طرفى اين ادعا كه

--> ( 1 ) منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغه ، جلد 3 ، صفحهء 32 . ( 2 ) رحبه در اصل به معنى مكان وسيع است و به عقيدهء بعضى ، نام يكى از محلات كوفه بوده ، در حالى كه بعضى ديگر معتقدند نام يك آبادى است در حدود هشت فرسخى كوفه ( مجمع البحرين و مراصد الاطلاع ) .